OCW geeft NKO de opdracht om voor drie gebieden een leergebiedspecifiek kader uit te werken (r/w, dig. gel. en burgersc.; taal is er al).

Uit de opdracht lezen we de rol van de expertisepunten:

“Bij de ontwikkeling van de leergebiedspecifieke kaders hebben de relevante expertisepunten een belangrijke inhoudelijke rol vanwege hun expertise op de verschillende leergebieden. NKO betrekt en faciliteert de expertisepunten binnen het ontwikkelproces en maakt met hen afspraken over hun bijdrage aan de inhoudelijke uitwerking en de samenstelling van kerngroepen en/of expertgroepen. De expertisepunten behouden daarbij hun eigen inhoudelijke verantwoordelijkheid en zelfstandige positie. NKO is daarmee verantwoordelijk voor het organiseren van een zorgvuldig en samenhangend ontwikkelproces, maar niet voor de interne aansturing of werkzaamheden van de betrokken expertisepunten.

Daarnaast worden relevante stakeholders uit de onderwijspraktijk, wetenschap en leermiddelenontwikkeling betrokken bij de verdere ontwikkeling en toetsing van de leergebiedspecifieke kaders, onder andere via de kwaliteitsalliantie voor leermiddelen.”

Het Kwaliteitskader Leermiddelen is ontwikkeld door NKO en SLO in opdracht van het ministerie van OCW voor het funderend onderwijs (primair, voortgezet en gespecialiseerd onderwijs). Het kader biedt een gezamenlijke norm voor de kwaliteit van leermiddelen — gedefinieerd als alle materialen die in een formele lessituatie worden ingezet om leerlingen kennis, vaardigheden en attitudes bij te brengen. Om de praktische toepassing te ondersteunen, zijn er specifieke handleidingen voor leraren, schoolleiders en ontwikkelaars.

Toepassing in de praktijk

Het kwaliteitskader kan in drie hoofdsituaties worden ingezet:

• Selectie van nieuwe methoden: Zorgt voor een eerlijke en onderbouwde vergelijking tussen leermethoden via eerste screening en diepgaande evaluatie.
• Evaluatie van gebruikte methoden: Helpt te bepalen waar een bestaand leermiddel sterk is en waar aanvullingen of aanpassingen nodig zijn
• Ontwikkeling van leermateriaal: Biedt concrete ontwerpprincipes bij het maken of aanpassen van lesmateriaal door uitgevers of leraren

De Zes Kwaliteitsthema’s

De kwaliteit van een leermiddel wordt beoordeeld aan de hand van zes centrale thema’s:

1. Leerdoelen en inhoud: Bepaalt of leerdoelen expliciet vermeld staan, of de inhoud actueel en foutloos is, en of de opbouw logisch en coherent is. Ook beoordeelt dit thema de mogelijkheden voor flexibel gebruik en arrangeren
2. Didactiek en leerprocessen: Richt zich op het stimuleren van effectieve leerstrategieën, variatie in opdrachten, monitoring, feedback en differentiatie. Daarnaast bevat het richtlijnen voor rijke teksten en een verantwoorde inzet van AI, waarbij de denkactiviteit bij de leerling blijft
3. Toegankelijkheid: Waarborgt dat lesmateriaal voor alle leerlingen begrijpelijk en bruikbaar is door een heldere lay-out, begrijpelijk taalgebruik en compatibiliteit met ondersteunende technologieën voor leerlingen met een beperking
4. Inclusiviteit: Toetst of afbeeldingen en teksten de maatschappelijke diversiteit (zoals gender, etniciteit en beperkingen) weerspiegelen en of stereotypering wordt vermeden
5. Lerarenmateriaal: Beoordeelt de ondersteuning voor de leraar bij de lesvoorbereiding, de onderwijsvisie, pedagogisch-didactische aanpak en instrumenten voor het volgen en evalueren van leervorderingen
6. Randvoorwaarden: Biedt transparantie over ontwikkelaars en het ontwikkelproces, en stelt eisen aan technische werking, privacy en het veilig omgaan met leerlingdata op schoolniveau

Beoordeling en onderwijsvisie

Elk criterium binnen de thema’s wordt gewaardeerd op een vierpuntsschaal: volledig, grotendeels, beperkt of niet, ondersteund door verdiepende hulpvragen. De uitkomsten worden niet als een geïsoleerd eindoordeel gebruikt, maar worden gewogen op basis van de specifieke onderwijsvisie van de school en de leraar.

Zou er ook voor rekenen/wiskunde (en de bèta-vakken) een dergelijk kwaliteitskader moeten komen? (Gedachten vanuit ELWIeR/Expertisepunt rekenen-wiskunde, voorjaar 2026)

Omdat het materiaal voor taal er al is geeft dat inzicht en een denkrichting.

Voor rekenen-wiskunde po en vo en mbo

Een eerste eenvoudige inventarisatie (maart 2026) voor het hele leergebied rekenen-wiskunde, 4 tot 20+ jaar.

1. Het lijkt verstandig, net als bij kwaliteitskader Taal, te werken met Themakaarten (met onderwerpen als “rekenen-wiskunde op basis van meerdere vaardigheidsgebieden“, “leerlijn rekenen-wiskunde”, “de rol van context”, “de rol van taal”, e.d.
2. Voorkom dat leerlingen (en docent) slaaf van hun boek worden. We moeten een beetje weg komen van: “het boek dekt alles”, “hoofdstukken beginnen altijd met een leerdoel”, “als je alle sommen gemaakt hebt dan ‘ken’ je het hoofdstuk”, “hoofdstukken eindigen altijd met een ‘volledige’ samenvatting”, etc.). Natuurlijk, een methode moet ‘consistent’ zijn w.b. opbouw/structuur en inhoud, maar het zou jammer zijn als daarmee de docent ‘minder vrijheidsgraden’ zou krijgen
3. Sla niet door met hameren op correctheid, gebruik wat relevant is voor de wereld van de leerling (kinderen mogen zeggen dat “4 eraf 10” niet kan, dat x*x = -2 geen oplossingen heeft of dat de som van de hoeken in een driehoek altijd 180 graden zijn, wiskundig redeneren bij vwo wiskunde B heeft andere spelregels dan in vmbo, etc.). Dit punt is dus tevens een pleidooi om in een kwaliteitskader leermiddelen terdege rekening te houden met de doelgroepen van po en vo (en (v)so!)
4. Leerlingen leren mathematiseren (mbt probleemsituaties in de buitenwereld en het generaliseren van eigen wiskundige activiteit). Dit is gekoppeld aan het model van probleemoplossen
5. Zorg voor inclusiviteit (diverse achtergronden kunnen inbreng leveren, brede relevantie, diversiteit in contexten en rolmodellen, etc.). Dit is een pleidooi om het vak rekenen/wiskunde meer te laten zijn dan een selectie-vak
6. Goede leermiddelen voorkomen het beeld van wiskunde als een statische verzameling regels en procedures. We zien goede voorbeelden bij methodes, maar het blijft een belangrijk aandachtspunt, dat natuurlijk ook samenhangt met een visie op onderwijs
7. Voorkom dat oefenen vervalt in eenvoudige patroon-voortzetting. Hier valt een lans te breken voor productief oefenen
8. Zorg dat relevantie verder reikt dan het klaslokaal (de leermiddelen stimuleren leerlingen en docenten om samenhang met andere vakken en relevantie voor buitenschoolse situaties op te zoeken). Dit kan ondersteund worden met o.a. taalgericht vakonderwijs en rekenbewust vakonderwijs
9. … etc.

Dit is slechts een eerste inventarisatie (maart 2026), nog aan te vullen.

Algemeen

Op 16 juni 2025 heeft de Kennistafel Effectief Leesonderwijs het kwaliteitskader voor leermiddelen taal gelanceerd. Er is een versie voor het po en een versie voor het vo. Dit kwaliteitskader is een praktische leidraad voor scholen en helpt hen om weloverwogen keuzes te maken en aanzien van leermiddelen voor het taal- en leesonderwijs.

Het kwaliteitskader bestaat uit gesprekskaarten met vakinhoudelijke en didactische criteria. Leraren kunnen hiermee samen in gesprek over de kwaliteit van leermiddelen voor het leergebied Nederlands. Het kader helpt hen om beter onderbouwde keuzes te maken, of het nu gaat om zelf ontwikkeld materiaal of methodes van educatieve uitgevers.

Lees meer (Platform Samen Onderzoeken).

Kaarten PO en VO

• Startkaart – uitgangspunten
• 1 – Rijk aanbod van teksten en boeken
• 2 – Betekenisvol taalonderwijs
• 3 – Effectief en activerend taalonderwijs
• 4 – Samenhangend taalonderwijs
• 5 – Ondersteuning van de leraar

Verwijzingen

• Van Brussel, K., Van Dijk, Y., Heuts, A., Prenger, J., Smits, A., Sparreboom, E. and Van der Velden, M. (2025). Kwaliteitskader leermiddelen Taal. Samen aan effectief taalonderwijs werken in het primair onderwijs (PDF) (pp. 27): Kennistafel Effectief Leesonderwijs.
• Van Brussel, K., Van Dijk, Y., Heuts, A., Prenger, J., Smits, A., Sparreboom, E. and Van der Velden, M. (2025). Kwaliteitskader leermiddelen Nederlands. Samen aan effectief taalonderwijs werken in het voortgezet onderwijs (PDF) (pp. 27): Kennistafel Effectief Leesonderwijs.
• (2025). Toelichtingsdocument bij Kwaliteitskader leermiddelen Taal/Nederlands po/vo (PDF). Den Haag: Kennistafel Effectief Leesonderwijs.

In de periode 2022-2024 zijn zowel in Vlaanderen als in Nederland literatuurstudies uitgevoerd die voeding kunnen geven aan het definiëren van kwaliteitskaders leermiddelen:

• Vlaanderen, Thomas More e.a. (2022). Achterliggende studie van Bellens e.a.
• Nederland, ResearchNed e.a. (2024).

Het is verstandig deze achterliggende studies te gebruiken bij het ontwikkelen van criteria (en een breder kader), en deze literatuurstudies laten zien dat er specifieke vakdidactische kennis nodig is om de criteria goed op waarde te schatten.

Kwaliteitskaders krijgen meer draagkracht als verschillende partijen bij de samenstelling van die kaders betrokken zijn. Te denken valt aan: sectorraden (PO, VO en MBO), inspectie, slo, lerarenopleidingen, onderzoekers.

• (2025). Toelichtingsdocument bij Kwaliteitskader leermiddelen Taal/Nederlands po/vo (PDF) (pp. 27). Den Haag: Kennistafel Effectief Leesonderwijs.
• Bellens, K., Kirschner, P., Surma, T., Dockx, J., Muijs, D. and Verachtert, P. (2022). Kenmerken van effectieve leermiddelen Een beknopt wetenschappelijk literatuuronderzoek naar de toepassing van principes van effectief leren en effectieve didactiek in leermiddelen (PDF) (pp. 40). Brussel: Thomas More Hogeschool en KU Leuven.
• Dood, C., De Visser, M., Hendrix, M., Van der Lee, A., Bruggink, M. and Koutamanis, E. (2024). Kwaliteitscriteria voor leermiddelen funderend onderwijs – een literatuurstudie (PDF) (pp. 92). Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands, ResearchNed.
• Van Brussel, K., Van Dijk, Y., Heuts, A., Prenger, J., Smits, A., Sparreboom, E. and Van der Velden, M. (2025). Kwaliteitskader leermiddelen Taal. Samen aan effectief taalonderwijs werken in het primair onderwijs (PDF) (pp. 27): Kennistafel Effectief Leesonderwijs.
• Van Zanten, M. (2020). Opportunities to learn offered by primary school mathematics textbooks in the Netherlands (PDF) (pp. 228). Utrecht: Utrecht University.

Endnote database, label kwaliteitskaderLeermiddelen